29 Temmuz 2015 Çarşamba

Lebdeğmez

Edebî Sanatlar 

Harf ve Yazıya Bağlı Hünerler
Lebdeğmez (Dudak değmez)

Lebdeğmez veya dudak değmez, Halk edebiyatında, atışmada icra edilen bir söz sanatıdır.
Halk edebiyatımızda saz şairleri arasındaki atışmalar, taşlamalar gibi karşılaşmalarda âşıklar söyleyecekleri dörtlüklerde dudak seslerinden (b, f, m, p, v) harflerini kullanmazlar.
Dudak-değmez saz şairleri arasında karşılaşmalı yapıldığı gibi verilecek bir ayağa göre tek bir saz şairi de kendi başına “Dudak-değmez dalında hünerini gösterebilir. Bunun için de iki dudak arasına bir iğne konur. Yanılma hâlinde iğne dudağa batarak kan çıkmasına yol açacağından, hakemlik yapanlara karşı bir itiraz söz konusu olmaz.

Lebdeğmez Sanatına Örnekler:

Nice yıldır dil gireli zarına canan senin
Cana tek can asılıdır darına canan senin
Âşıkın daldan atarak yardaki aşnasın sen
Hayalet nice dayanak narına canan senin


"Çekil izzetle, uzlet kûşesinde
Aziz ol, derd-i şöhretden cüdâ ol"
(Ahmed Remzi Akyürek)

Âşıklar söylenen sözden alırsa İnsanlar içinde hastan sayılır
Hakikat dersini özden alırsa  Yaratan Tanrı’ya dosttan sayılır
(Selmani)

Beyitlerde / dörtlüklerde sesli harflerden sonra dudakların birbirine değmesiyle çıkabilecek olan b, f, p, m, v harfleri kullanılmayarak lebdeğmez sanatı yapılmıştır.
*
Atışma (edebiyat)
Halk edebiyatında âşıkların karşılıklı şiir söylemesidir. Deyişme de denir. En az iki âşık kendi kendilerine ya da bilirkişiler ve dinleyiciler karşısında belli kurallar çerçevesinde şiir yarışı yaparlar. Birbirlerini denerler, ustalıklarıyla öne çıkmaya çalışırlar. Deyişme şu sırayla yapılır: Merhabalaşma, giriş bölümüdür. Âşıklar, birbirlerini ve dinleyicileri “Hoşgeldiniz”, “Sefa geldiniz”, “Merhaba” gibi sözcüklerle rediflerine bağlanan kafiyelerle dörtlükler kurarak selamlar. İkinci bölümde âşıklar kendi ustalarının şiirlerinden örnekler söyler.

Tekerleme bölümü denilen üçüncü bölüm asıl deyişme bölümüdür. Ev sahibi ya da yaşlı bir kişi düz ya da geniş ayakla deyişmeyi açar. Âşıklar konu ve bend sınırlaması olmaksızın verilen oyun üzerinden deyişmeye başlar. Âşıklar asıl ustalıklarını ve sanatçılıklarını burada göstermeye çalışır. İlk ayak bitince diğer âşık yeni bir ayak açar. Deyişme sürdükçe ayaklar darayak halini alır. Deyişme karşılıklı soru-yanıt şekline döner. Âşıklar böylece birbirlerinin bilgi ve sanatlarını ölçer. Bir şekilde karşısındakini söz söylemez haline getiren âşık deyişmeyi kazanır.

Dudakların birbirine değmesiyle çıkan harfleri kullanmadan yapılan atışmaya “lebdeğmez” veya “dudak değmez” denir. Aşıklar dudaklarının arasına, dik pozisyonda bir iğne yerleştirip “doğaçlama” olarak, içinde b, f, p, m, v harfleri bulunmayan sözcükler kullanarak hem çalarlar hem de atışırlar. Örneğin;
Çekil izzetle, uzlet kûşesinde
Aziz ol, derd-i şöhretden cüdâ ol”(Ahmed Remzi Akyürek)
beytinde, sesli harflerden sonra dudakların birbirine dağmesiyle çıkabilecek olan b, f, p, m, v harleri kullanılmayarak lebdeğmez sanatı yapılmıştır.

Şenlik:
Şöhretin vezir payında
Rütbesiyle şana layık
Oturuşun o duruşun
Hem sultana hana layık

Feryadî:
Sefa geldin gözüm üzre
Olsam mihmana layık
Şeyhülislam, sadrazam
Doğru Al’Osman’a layık

Şenlik:
Seninle oldum taaşşuk
Gözlerime geldi ışık
Duymadım sen kime aşık
Dillerin Kur’an’a layık

Feryadî:
Bu düşkün gönlüm açarsın
Selim Sırat’ı geçersin
Kevser ırmaktan içersin
Olasan cihana layık

Şenlik:
Kul şenliği eder hürmet
Rikabın kıldım ziyaret
Sana nasip olsun cennet
Huriye gılmana layık

Feryadî:
Sefil Feryadî göresen
Meram maksûda eresen
Sancak altında durusan
Habîb-i Rahman’a layık

Atışma (edebiyat)

Nazmiye YAZICI
http://www.zeleka.com/include.php?path=forum/showthread.php&threadid=9815&passprote=&nid=84
==========
Kaynaklar:
http://www.zeleka.com/include.php?path=forum/
http://www.edebiyatogretmeni.org/leb-degmez-dudak-degmez/
https://tr.wikipedia.org/wiki/Lebde%C4%9Fmez

 


Hiç yorum yok:

Yorum Gönder