28 Temmuz 2015 Salı

Kalp , Anagram


Edebî Sanatlar 

Lafızla (sözle) İlgili  Söz Sanatı
Kalp (Değiştirme)

 Kalp sözcük anlamı değiştirme olan kalp sanatının terim anlamı bir sözcükteki harflerin yerlerini değiştirmek suretiyle yapılan sanattır.

Başka bir tanım:
Kalp, sözle ilgili sanatlardandır. Arap harflerine göre bir kelimenin harflerinin yerleri değiştirilerek yapılır. Cinas sanatının bir çeşididir. Cinas-ı kalb, tecnis-i kalb ve maklûb adlarıyla da bilinir. İkiye ayrılır:
1. Kalb-i kül: Tersinden okunduğu zaman da anlamlı olan kelime çıkan sanattır. Buna kalb-i muntazam veya aks-i müfred de denir. Örnek:

Mûr gibi emrine kılmış itâat halk-ı Rûm
Râm olupdur nitekim Mûsâ'ya ey şeh şihr-i mâr
Sururî Kadim
Mûr: Karınca, Rûm: Anadolu, Râm: İtaat etme, Mâr: Yılan anlamına gelir.

2. Kalb-i ba'z: Bir kelimenin harfleri değiştirilerek kelime yazma sanatıdır. Buna maklûb muavvec de denir. Örnek:

Tahlîsine yok mu duâcı
Câniler içinde kaldı Nâcî

Muallim Naci
Câni: Katil, Nâci: Şairin adı.

Kalp Sanatına diğer Örnekler:

Böyle hûn-rîzâne tevcîh-i nigeh bilmem neden
Gâlibâ zann eyliyor Nâcî’yi cânî gözlerin
(Böyle kan dökücü bakışlar yöneltmek nedendir? Galiba gözlerin Naci’yi cani zannediyor.)
Kalp, “Nâcî” ve “cânî” sözcükleri arasındadır. Bu iki sözcükte harflerin yerleri değiştirilmiştir.

A lebi la’l derd-i la’li belâ
Odur o rûha hûr-vâr devâ
 Hoş kemâlüñ heme kelâmuñ şûh
Âşinâ-yı le’âlî-i inşâ
 Şu ruh-ı bâ le’âl-i âb-ı hurûş
Âteş-i râhib ü bahâr-ı şitâ
(Latîfî 2000, 536).

 “A lebi la’l, la’li belâ; odur o rûha, hûr-vâr devâ; hoş kemâlüñ, kelâmuñ şûh; âşinâ, inşâ; şu ruh-ı bâ, âb-ı hurûş; âteş-i râhib, bahâr-ı şitâ” ifadelerinin eski harflerle yazılışlarında tam bir simetri söz konusudur. Bu kelime ve kelime gruplarını oluşturan harfler ters yazıldıkları zaman ortaya karşılarındaki ifadeler çıkmaktadır. Böylelikle kalp sanatı yapılmıştır.
===============
Kaynaklar:
http://www.bilgicik.com/sayfalar/edebiyat_sozlugu.htm
http://www.mehmetpektas.com/?Syf=26&Syz=171984
http://www.edebiyatogretmeni.org/kalp-degistirme/
***
Anagram (Evirmece )

Evirmece adıyla da bilinen anagram, bir sözcükte harflerin yerini değiştirerek yeni bir sözcük ortaya çıkarmaya denir.
Anagram Yunanca, harfleri altüst etmek anlamında anagramma sözcüğünden gelir. Bir sözcüğün anagramı sözcüğün harf sayısını bozmaksızın harflerinin yerini değiştirdiğimizde ortaya çıkan sözcüktür.
Edebiyatta, bazı özel adların saklanması amacıyla yapılan bir incelik gösterisidir. Özge – göze, Bahri - ihbar vb.

Anagram Sanatına Örnekler:
bahriyeli - harbiyeli
sızlanma - anlamsız
asya - yasa
Bursa Dağı - su bardağı
kan ara - Ankara
kabak - bakla
tabak-batak
lamba-ablam
Çakı - açkı,
kısa - askı,
kuyu - uyku,
selam- elmas
traş - şart
ters -sert
anahtar - tarhana gibi ortaya çıkan sözcükle ilk sözcük arasında bir anlam bağı varsa bu iyi bir anagramdır. Başka deyişle Anagram bir sözcüğün harflerini değiştirerek yeni anlamlı sözcük ve sözcükler üretmektir. Sözcükler aynı anlama gelmek zorunda değil, yalnız anagram olabilmesi için belli bir anlamıda olmalıdır.

Anagram Eski Yunan ve Romalılar'da bir sözcük oyunu olarak doğdu ve eğlence amacıyla kullanıldı. Anagram günümüzde de yaygındır.

Örneğin bulmacalarda sık sık bir ya da birkaç anagram sözcükle karşılaşılır.

Divan şiirinde de hemen her şair anagramdan yararlanmıştır. Ama anagramın Divan şiirindeki adı kalb'du. Şairler sözcüğün harflerinin yerini değiştirerek yeni bir anlam çıkarırlar, böylece cinas sanatı yaparlardı.

Anagrama günümüz şiirinde de rastlanır.

Anagramlara popüler kültürde de sık sık rastlanır.

Örneğin "The Simpsons" çizgi filminde Bart isimli karakterin adı İngilizce 'yaramaz, anlamına gelen 'brat'ten türetilmiştir. Tom Marvolo Riddle isminden ise "I am Lord Voldemort" cümlesi türetilmiştir. Güncel ve bilindik bir diğer örnek olarak İngiliz yazar Samuel Butler'ın "Erewhon" adlı eseri verilebilir. Bu isim İngilizcedeki 'nowhere' kelimesinden anagram yoluyla üretilmiştir. Esas anlamı 'hiçbir yer' olmasına rağmen, yazarın yorumuna göre 'her şeyin bittiği yer' anlamında kullanılmıştır.
*
Anagram (anagramme, çevrikleme)
Bir sözcükteki harflerin yerlerinin değiştirilmesiyle yeni sözcükler elde etmeye denir.

“sen sidre, sen son ağaç, yeşil döşek ve yorgan…
  bilirsin, kalp gözüne ayn’a gerek… -ve soru-
  lar uzuyor ısra’da… akşam çürük ve sarı” (anı-sonnet, 263)

“denizlerden ince miyim, niceyim?” (tâ, sîn, mîm (sekiz), 440)

Abdulhalim AYDIN, HİLMİ YAVUZ’UN ŞİİRİNDE SÖZ SANATLARI, SÖZCÜK OYUNLARI VE ŞİİRSEL FİGÜRLER (YANAÇLAR)
===============
Kaynaklar:
http://www.protonbilgi.com/anagram-nedir-ne-demek/
http://www.delinetciler.org/edebiyat-kosesi/59087-anagram-nedir.html
http://www.uludagsozluk.com/k/anagram/

https://tr.wikipedia.org/wiki/Anagram

 


Hiç yorum yok:

Yorum Gönder